Kako je Islam došao na Balkan s posebnim osvrtom na Bosnu

Raja i Osmanlije

Muslimanska zajednica na Balkanu je pratila osnovnu mustru sa dvije glavne socijalne grupe: Osmanlije i raju. Osmanlije su morale da ispune osnovne zahtjeve kao turski jezik, ponašanje kao osmanlije kao i apsolutnu pokornost sultanu i osmanlijskom političkom sistemu. Njihova dužnost je bila da budu dobri Muslimani, daju sadaku i potpora zajednice pogotovu putem izdržavanja vakufa.

Iz početka, upravu su vodili vojnici (askeri) kojima se kasnije pridružila civilna financijska administracija. U 17 stoljeću su se vlasti sastojale od vojnih komandira, dvorskih upravnika, administratora i sudija. Albanci i Bosanci su bili uključeni u upravu a neke od njihovih familija kao što su Sokolovići i Koprulu su efektivno vladale mada su bili zavisni o Sultanu. Bosna i Hercegovina je dala 21 velika vezira i impresivan broj vojnih komandira, administratora, sudija i pisara.

Raja s druge strane ili zastićeno sultanovo stado su morali da rade za sultana bilo kao poljoprivrednici bilo kao zanatlije. I članovi raje su mogli da se podignu do stepena vlasti pod posebnim uslovima ali su isto tako mogli da izgube povlastice za neposlušnost.

Razlika izmedju osmanlija je bila više razlika kulture nego klase. Osmanlije su pisale poeziju na perzijskom, raja je uzivala u Karagoz predstavama. Zvali su ih Kaba-Turci ili Eskol-Turci (turske mazge) Osmanlije su se smatrale sultanovim robovima i kao takvi uživali privilegije (imanja, slavu, pozicije) Status im je obezbjeđivao pokretnost na društvenoj ljestvici, čak i najbijednijim od njih.

Trbuhom za kruhom u Istambul

Mnogi maldi muslimani i krišćani su odlazili u prestonicu ne bi li našli dobar posao i tamo su im pomagali članovi familije i zemljaci koji su se uglavnom družili samo sami sa svojim zemljacima.

Primjer toga je Nevesinje koje je proizvelo nekoliko poznatih imena kao Salih Paša Nevesinjac, koji je došao mlad u Istambul i našaozaposlenje na dvoru uz pomoć drugog Bosanca koji je već bio na dvoru, Mustafa Paša. na kraju je dogurao do Velikog Vezira da bi zbog intriga izgubio život u 40oj godini života, 1647. On je za života zaposlio dosta članova svoje obitelji i sugrađana iz Nevesinja. Nevesinje je u vrijeme putnika Čelabije (druga polovina 17 stoljeća) imalo 50 džamija, 2 medrese, jedan imaret i 8 prodavnica.

Drugi interesantan primjer su familija Dženetić iz Hercegovačkog sela Rajići, i koja je pripadala katoličkom plemstvu u 14 vijeku. Na islam su presli do 16 stoljeća kada su već posjedovali dvije ulice sa prodavnicama, tri bezistana (velike trgovačke kuće) i dva hana. U osamnaestom vijeku su trgovali bakrom, mačevima i satovima i bili su istovremeno vlasnici velikih imanja.

Vakufi

Interesantno je pogledati i vakufe koje su poznate ličnosti iz tog doba ostavili iza sebe. Tako posebno možemo spomenuti Gazi Husrev Bega (1480-1541) koji je, sa samo malim prekidima, vladao Bosnom od 1521 do smrti 1541. On je ostao najpoznatiji od svih vladara Bosne kao veliki humanista. Njegov vakuf procijenjuje vrijednost imanja koje je ostavio na 3 miliona srebrenih drahmi. Detalji su ostali sačuvani u Sarajevskoj bibilioteci koja nosi njegovo ime.

Poznate kulturne ličnosti

Bosanska vladajuća elita je proizvela neke vazne kulturne ličnosti, među njima posebno treba spomenuti Ibrahima Pecevi Alajbegovića (umro 1658) koji, u svom istorijskom radu, koristi zapadnjačke izvore; Ahmed Sudi al- Bosnavi (umro 1598) jedan od najboljih prevodilaca Hafiza i Rumija; Muhamed ibn Musa al-Bosnavi (umro 1636) priznati ekspert na području perzijske i arapske matematike, Muhamed Uskufi Hawa’i (umro 1651) koji je pisao poeziju na hrvatskom i perzijskom i koji je izdao riječnik bosanskog jezika u stihovima.

Ajani

U 18 stoljeću u Bosni se razvila nova socijalna grupa, Ajani, koji su bili lokalni bosanski uglednici koji su zajedno sa zemljoposjedničkim plemićima, zvaničnicima, vojskom i graničnim kapetanima formirali osmanlijsku društvenu klasu. Ajani su obično predstavljali individualne gradove, centre muslimanskog društva, i bili uključeni u komunalnu upravu. Oni su trebali da zamjene stari sistem administracije i budu protivteža lokalnim plemićima.

Kao članovi gradskog vijeća, uloga im je bila da podržavaju i savjetuju provincijalne vezire. Utjecaj Ajana je porastao nakon rata s Rusijom 1761-1774. Ispočetka, oni su podržavali centralnu vladu da bi kasnije kad im je moć porasla doprinjeli anarhiji koja se raširila u 19 vijeku. Kasnije su i oni zamjenjeni ali su ostali kao interesantan primjer eksperimenta u urbanoj muslimanskoj administraciji.

Pad Osmanlijskog Carstva

Osamnaesto i devetnaesto stoljeće je bilo vrijeme velikog pada Osmanlijskog carstva i društva što se posebno osjećalo u Bosni. U tom periodu dolazi do pobuna u krugovima elite i seljaka. Pod tim uslovima je počela godina 1878 kad je Bosna, kao rezultat Kongresa u Berlinu postala dio krišćanske države, Austro-Ugarske. Albanija je najduže ostala osmanlijska i to sve do balkanskih ratova. Pomaci su došli pod Bugarsku upravu nakon Berlinskog Kongredsa.

Austro Ugarska

Kad je Bosna nakon 400 godina Osmanlijske muslimanske uprave pala pod kršćansku upravu, Muslimani su se našli u potpuno novoj situaciji. Bilo je nešto pobune protiv Austro-Ugarske vlasti pod vođstvom lokalnog muslimanskog vođe Hadži Loje, pri čemu su austrijanci imali oko 5000 žrtava od kojih je 1000 izgubilo život. Muslimanske vođe su koristile razne taktike ne bi li zadržali svoje privilegije.

Austrija je nastupila pažljivo jer nije željela da poremeti balans među tri religiozne zajednice u Bosni koje su se sastojale u 1879 od 448,000 muslimana (39% stanovnistva), 496,000 Pravoslavaca (42%) i 209,000 Katolika (18.5%). Broj muslimana je opao pošto su mnogi odselili u Tursku, koju su smatrali duhovnim domom, kao i u druge dijelove carstva. Izmađu 1883 i 1911 emigriralo je 58,000 muslimana.

Muslmanske vođe su tražile priznanje njihove religiozna hijerarhije. To su dobili, ukljušujući i njihov obrazovni sistem, njihove vakufe i vlastitog religijskog vođu Reis-el-Ulema. U 1910 Bosna je imala 1043 džamije i vakufska imanja koja su vrijedila propačunato oko 10,181,000 kruna ili 101,810,000 Austrijskih šilinga u 1960.

Prvi Bosanski Parlament

Tri religiozna grupe su dobile određene privilegije u prvom Bosanskom Parlamentu 1910 koji je bio podijeljen religijski. Gornja kuća je bila sastavljena od vjerskih poglavara a donja se bazirala na prihodima za članstvo. Prve političke partije kao na primjer Muslimanska Nacionalna Organizacija su takođe bile religijske.

Postojao je čak i pokušaj osnivanja posebne Bosanske nacije koju su konzervativne grupe podržavale. Pokušaj je propao zbog otpora Srpskih i Hrvatskih politickih vođa. Ipak, Austrijska vladavina je bila važna jer je omogućila muslimanima da uđu u evropski ekonomski i politički sistem, sa posebnim težištem na međureligijsku ravnotežu i adaptaciju novih uslova življenja. Najvažnija od svega je kreacija Bosanskog identiteta čiju ideju su Bosanski Muslimani od tad pratili do danas.

Pages: 1 2 3 4 5 6

Tagged as: Balkan, Istorija